Bilinç Neden Kapalı Olur? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifinden
Bilinç, bir insanın çevresini, düşüncelerini ve duygularını fark etme kapasitesidir. Ancak bazen bu bilinç, toplumun çeşitli dinamikleri tarafından sınırlanır. Özellikle toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet gibi konular, bireylerin ve grupların bilinç seviyelerini etkileyebilir. Peki, neden bazen bilinç “kapalı” olur? Neden bazı insanlar, ya da belirli gruplar, toplumsal sorunlar karşısında duyarsız kalabilir? Bu yazıda, günlük hayatın içinde gözlemlerimle, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet bağlamında bu soruyu irdeleyeceğim.
Bilincin Kapalı Olması Nedir?
Bilinç “kapalı” olduğunda, bir insan ya da grup, çevresindeki olayları, toplumsal eşitsizlikleri ve adaletsizlikleri fark edemez ya da bu durumlarla yüzleşmek istemez. Kapanmış bir bilinç, insanın sadece kendi deneyimlerinin ötesine geçmesini engeller. Bu, bir şekilde “görmeme”, “duymama” ya da “hiç fark etmemiş olma” durumu olarak açıklanabilir. Toplumun, iktidar ilişkilerinin, cinsiyetin, ırkın ve ekonomik durumun etkisiyle şekillenen bilinç, sadece bireysel bir tercih değil, aynı zamanda kültürel ve toplumsal bir olgudur.
Toplumsal Cinsiyetin Bilinç Üzerindeki Etkisi
Bilinç kapalı olduğunda, genellikle toplumsal cinsiyet rollerinin etkisi belirgindir. Kadın ve erkek olarak belirlenen toplumsal roller, bireylerin dünyayı nasıl algıladığını, toplumsal eşitsizlikleri nasıl gördüğünü ve hangi sorunları “önemli” kabul ettiğini derinden etkiler. İstanbul’daki sokaklarda, toplu taşımada veya işyerinde sıkça rastladığım bir durum, kadınların deneyimlerinin toplum tarafından sürekli göz ardı edilmesidir.
Mesela bir sabah, işe gitmek için otobüse binerken, yanımda birkaç kadının sürekli birbirine şikâyet ettiğini duydum. Kadınların, özellikle işyerlerinde, ailede ya da toplumda yaşadıkları baskılardan nasıl bıktıklarını anlattıkları konuşmalarını dinlerken, düşündüm: Kadınların yaşadığı bu tür “görünmeyen” sıkıntılar, genellikle birçoğumuzun fark etmediği, hatta ciddiye almadığı sorunlar.
Bilinç, toplumsal cinsiyetle şekillenirken, birçok erkek, kadınların yaşadığı bu baskılara karşı duyarsız kalabilir. Çünkü “erkek olmanın” getirdiği ayrıcalıklar, bu bireylerin kadınların dünyasına nasıl gözlemlerle yaklaşması gerektiğini bilmemesine yol açar. Kadınlar, sokakta tacize uğradığında ya da evde ikinci sınıf gibi hissettiklerinde, erkekler genellikle ya fark etmez ya da anlamaz. Birçok erkek, kadınların işyerinde daha fazla yük taşımasını, sürekli olarak “aileyi idare etme” sorumluluğunun onlara verilmesini görmezden gelir. Bilincin kapalı olması, çoğu zaman işte tam da burada başlar.
Çeşitliliğin Bilinç Üzerindeki Rolü
Çeşitlilik, sadece toplumsal cinsiyetle sınırlı değildir; etnik köken, ırk, dil ve kültür farklılıkları da bilinç seviyelerini etkiler. İstanbul gibi büyük bir şehirde, her gün çok farklı kültürlerden gelen insanlarla karşılaşıyoruz. Ancak, birçok kişi bu çeşitliliği ya fark etmiyor ya da kabul etmekte zorlanıyor.
Geçenlerde, bir kafede çalışırken, yan masamda bir grup öğrencinin ırkçılık üzerine sohbet ettiğine şahit oldum. Konu, Türk ve Suriyeli göçmenler arasında yaşanan toplumsal gerilimlere geldi. Öğrenciler, “Neden göçmenlere yardım etmek zorundayız?” diye soruyorlardı. O an, şaşkın bir şekilde kafalarını çevirip birbirlerine bakarken, birinin “Kendilerine gelsinler, onlar da bizim gibi olurlar” demesi bende şok etkisi yarattı. Buradaki bilinç kapalıydı; çünkü bu kişiler, sosyal adaletin ve eşitliğin ne olduğunu anlamıyordu. Göçmenlerin yaşadığı zorlukları göz ardı ediyorlardı ve dahası, bu farklılıkları “bir sorun” olarak görme noktasına gelmişlerdi.
Birçok insan, çeşitliliği kucaklamak yerine, farklılıkları tehdit olarak algılar. Çeşitliliğin farkına varmak, ancak bilinç açık olduğunda mümkün olur. Ancak, toplumun büyük bir kısmı, farklı ırkların, kültürlerin, dinlerin ve yaşam tarzlarının bir arada var olmasını doğal kabul etmiyor. Bunun temelinde, çoğu zaman “öteki”ni görmeme ya da “öteki”ni bilinçli olarak görmezden gelme durumu yatar.
Sosyal Adaletin Bilincin Açılması Üzerindeki Etkisi
Sosyal adalet, insanların haklarını eşit bir şekilde savunmak ve toplumsal eşitsizlikleri ortadan kaldırmak anlamına gelir. Ancak bu, toplumda herkesin kabul ettiği bir değer değildir. Bilincin kapalı olduğu durumlarda, özellikle güç ve ayrıcalıklara sahip olan bireyler, eşitsizlikleri göz ardı edebilir.
Bir sivil toplum kuruluşunda çalışırken, sürekli olarak engelli bireylerin yaşadığı zorluklara tanık oldum. Bir otobüs durağında, engelli bir bireyin ulaşım aracı bulamaması nedeniyle ne kadar zorlandığını gördüm. O an, insanlar bu durumu fark etti mi? Hayır, kimse bir adım atmadı. Belki birçoğu, engelli bireylerin yaşadığı bu zor durumu fark etti ama bilinçli olarak görmezden geldi. “Sadece engelliler mi sorun yaşıyor?” diye düşünüyor olabilirlerdi. Oysa bu, sosyal adaletin tam da “görülmesi gereken” yönüdür. Bilincin kapalı olması, toplumda çoğu zaman sadece “görüntü” üzerine kurulur. Gerçek eşitsizlikler ve toplumsal adaletsizlikler çoğu zaman göz ardı edilir.
Birçok insan, bu tür adaletsizliklere kayıtsız kalır çünkü onlara dokunmaz. Çoğu zaman, insan haklarına, eşitliğe ve adalete dair duyarsızlık, bir toplumun kolektif bilinçsizlik durumudur. Bilincin kapalı olması, toplumsal adaletin sağlanması yolunda büyük bir engeldir. Çünkü toplumsal sorunlar ancak farkına varıldığında çözülür.
Sonuç: Bilinçli Olmak Ne Demek?
Bilinç kapalı olduğunda, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet gibi meseleler genellikle göz ardı edilir. İnsanlar, sadece kendi rahatlık alanlarında yaşar ve çevrelerindeki eşitsizliklere duyarsız kalır. Ancak bilinç açıldığında, bu meseleler daha görünür hale gelir ve gerçek değişim başlar. Bilinçli olmak, sadece farkında olmak değil, aynı zamanda bu farkındalığı toplumsal adalet ve eşitlik adına harekete geçirmektir.
Bu yazıda, gözlemlerimle toplumsal bilinç ve eşitsizlik arasındaki ilişkiyi anlamaya çalıştım. Belki de en önemli soru şudur: Toplum olarak, bilincimizi açmaya ne kadar hazırım?